Тамирын улаан хошуун дахь дурсгал

Тамирын улаан хошуун дахь дурсгал: Архангай аймаг нь Монгол орны төв хэсэгт оршиж ойт хээр ба хээрийн бүсэд багтах бөгөөд нарийн тогтоцтой уулс тэдгээрийн салбар уул нурууд, олон салаалсан ус зүйн сүлжээ хотгор гүдгэрийн олон хэлбэрүүдээс тогтоно. Тус нутагт бэлчээрийн мал аж ахуй болон газар тариалан эрхлэхэд нэн тохиромжтой цаг агаарын тааламжтай нөхцөлд оршдог. Тус аймгийн нутагт том жижиг нийт 14 оршуулгын  газарт 1400 орчим булш буюу Монголд тэмдэглэсэн хүннү булшны гуравны нэг орчим хувь нь байгаагаас үзвэл тухайн нутагт хүн ам он удаан хугацаанд харьцангуй тогтвортой, нягтшилтай оршин сууж байсан болохыг ойлгож болох юм.  Эдгээр олон дурсгалуудын нэг бол тус аймгийн Өгий-нуур сумын нутаг сумын төвөөс хойд зүг 20 орчим км –т орших Тамирын улаан хошуунаа орших бүлэг оршуулгын газар юм.  Архангай аймгийн Өгий-нуур сумын нутаг, Өгий сумын төвөөс баруун хойш 20 орчим км-т Тамирын голын тохойрсон хэсгийн дээд дэвсгэр Тамирын улаан хошуу ба тэр хавийн арай өндөрлөг толгойг Бурхан толгой хэмээх ажээ. Тэнд  байгаа бүлэг дурсгалуудыг судлаачид 370, 280 булш байна гэх мэтээр тоолсоор ирсэн байх ба бид энэ удаад нарийвчилсан тооллого хийн 201 булш байна гэж тодорхойллоо. Түүнчлэн Бурхан толгойн зүүн уулын хамар дээр цуварсан хэдэн дөрвөлжин булш, хиргисүүр, толгойн оройн дээр хэд хэдэн дунд зэргийн хэмжээтэй дунд зэргийн хэмжээтэй овгор дугуй булшууд, баруун талын жалга суганд, ганц нэг Монгол бололтой булшууд тохиолдоно. Уг оршуулгын газар нь далайн төвшнөөс дээш 1400 м-н өндөрт орших ба нийтдээ 560x390 м буюу 21,8 гектар талбайг эзлэн оршдог. Алсын хараа бараатай, наран ээвэр, уулын аманд өндөрлөг газар  байна. Энд тухайн хавьдаа арай өндөрлөг 2 толгой нь хойноос урагш сунасан томоохон жалгаар тусгаарлагдах бөгөөд энэхүү жалгыг тойрон оршуулгын  дурсгалууд баруун урдаас зүүн урд хүртэл битүү шигэн байрласан байдаг. Энэ удаа 201 булш бүртгэн тоолсон ба түүнийхээ дагуу бүлэг булшийг ерөнхийд нь ажиглахад нэгэн томоохон жалгаар хуваагдан, 50 орчим булштай нэг бүлэг, жалгын баруун этгээдэд 2-3 бүлэг булш байна гэж үзсэн юм. Хүннүгийн оршуулгын газарт илэрхий ялгарахуйц тусгайдуу бүлэг байх ба голч болон өндрийн хэмжээгээрээ илүү том байхаас гадна ихэнхдээ оршуулгын газрын зүүн ба урд талаар оршино  гээд иймэрхүү хэв маягтай оршуулгын газрын тоонд Тамирын улаан хошуун дахь дурсгалыг оруулжээ (Батсайхан 2002: 28).

Оршуулгын гадаад, дотоод зохион байгуулалт: Тамирын улаан хошуунаа орших бүлэг булшуудад дугуйдуу, цагираг хэлбэр зонхилох ба дөрвөлжин болон гонзгой хэлбэр тохиолдохгүй байна. Бидний малтан судалсан тэдгээр 9 хүннү булшуудын чулуун дараасны диаметр нь 10 метрээс дээш хэмжээтэй байсан бөгөөд зөвхөн 1 булшны хэмжээ 6 метрийн диаметртэй байлаа. Энд малтсан булшуудын чулуун дараасын өргөн нь дунджаар 230 см.  Бидний сонгох авсан хамгийн жижиг булш нь чулуун дараасын өргөн, өндөр болон булшны нүхний хэмжээ, гүн зэргээрээ ч бусад булшнаас ялгаатай буюу ямагт доогуур үзүүлэлтийг үзүүлж байгаа нь булшны чулуун дараасын хэмжээнээс хамаарч түүний дагалдах бусад үзүүлэлтүүд болох гүн, дараас чулууны өргөн, өндөр зэрэг нь даган өөрчлөгдөж байгаа болох нь тодорхой харагдсан билээ. Зарим булшны зүүн, зүүн урд талд хөшөө чулуу босгосон нь тохиолдоно.
Булшны жинхэнэ нүх нь гол төлөв чулуун дараасны төв хэсэг, чулуун дараасгүй болон цөөвтөр дараастай хэсэгт орших ба цагариг чулуун дарааснаас дотогш нэг орчим метрийн зайд байна. Оршуулгын булшны нүх нь гонзгой дөрвөлжин хэлбэртэй, булшны нүхний чиглэл нь ерөнхийдөө баруун хойноос зүүн урагш гэсэн чиглэлтэй байсан бөгөөд бусадтай харьцуулбал хэмжээний хувьд  томд тооцогдоно. Булшны нүхний дундаж гүн 354 см байгаа нь бусад газарт малтсан хүннүгийн жирийн иргэдийн булшуудтай харьцуулахад харьцангуй гүн бөгөөд энэ нь Тамирын улаан хошууны дурсгалын бусдаас ялгарах нэгэн онцлог шинж болдог. Тамирын улаан хошууны дурсгалыг үлдээгсэд нас барсан хүнийг шургааг болон банзан авс, хашлаганд ихэнхи тохиолдолд 2-3 тасалгаа гарган түүнийхээ хойд тасалгаанд нь шарил, зарим тохиолдолд хүнийхээ толгойн дээд талд дахин хөндлөн тасалгаа гарган түүндээ гол төлөв тахилийн эд өлгийн зүйлсээ байрлуулсан байдаг байна. Хүнийхээ баруун гарын дагуу 4-6 шавар сав суулга үүний дотор 1-2 том жижиг вааран тогоо, эсвэл хүрэл тогоо, 1-3 лакан аяга зэргийг цувруулан тавьсан байна. Модон авс хашлагаа 4 дэлбээт төмөр, хүрэл чагт зэргээр чимэглэдэг байна. Нэг тасалгаанд (гол төлөв хойт талын) тахилгын идээ ундаа, мах, дэнгийн цөгц зэргийг тавьсан байдаг. Булшинд хүнээ гол төлөв дан ганцаар нь оршуулсан байх бөгөөд урьд нь энд малтсан 10, 13, 17-р булшуудаас 2-4 хүнийг хамтад нь оршуулсан тохиолдол илэрч байжээ (Батсайхан 2002: 24). Тамирын улаан хошууны дурсгалыг үлдээгсэд хүнээ дээш харуулан гарыг их биеийн дагуу сунган тэнэгэр байдалтайгаар оршоодог байжээ. Хүнээ тавихдаа хөлийг жийлгэн тэнэгэр байдлаар тавьж, гарыг бие дагуулах ба тохойгоор нь нугалсхийн аарцаг дээр нь байрлуулах зэргээр тавьсан байдаг (Батсайхан 2002: 25). Эдгээр булшинд хүнийхээ толгойг зүүн ба зүүн урд  зүг хандуулан тавьсан байдаг нь сонирхол татаж байгаа ба үүнтэй адил буюу хүннү булшинд хүнээ зүүн, түүнд хамаарах чигт хандуулан тавьсан тохиолдол харьцангүй цөөн байдаг
 Оршуулгын зүг чиг: Энд малтсан ихэнхи булшнууд хүний гар хүрч, тоногдсон байдаг учраас тухайн нас барагчийг аль зүгт хандуулсныг тодорхойлоход бэрхшээл учруулдаг. Гэсэн хэдий ч зарим нэгэн булшинд нас барагч анх тавьсан анатомийн байрлалаараа, биеийн зарим хэсэг тухайлбал шилбэ, гуя, нурууны үе яснууд хөндөгдөөгүй байсан зэргийг үндэс болговол хүнээ зүүн, зүүн урд зүг хандуулж, гарыг их биеийг дагуулан сунган тэнэгэр байдалтайгаар оршоодог  байжээ.
Үүнээс гадна нэгэн сонирхолтой зүйл ажиглагдсан нь жалганы баруун талд орших 5 булшинд нас барагчаа бүгд зүүн зүг буюу жалга тийш газрын уруу хандуулсан байдал юм. Энэ нь эртний нүүдэлчдийн хүнийхээ толгойг хандуулдаг нийтлэг зүй тогтол буюу уулын орой хяр, онь, газрын өөд хүнээ хандуулж тавихийг эрхэмлэдэг зан үйлтэй зөрчилдөж байгаагаас гадна   тэдгээр дурсгалыг үлдээгсэд   зүүн зүгийг хатуу баримтлан үздэг болохыг харуулж байгаа юм. Харин эдгээр булшинд нөгөө бусдаасаа онц гойд ялгарах эд өлөг болон зан үйлийн ялгаа ажиглагдсангүй.
Олдворуудийг ангилах нь: Дээрх 9 булшнаас илэрсэн эд өлгийн зүйлсийг ангилж үзвэл доорх байдалтай байна.
1.    Аж ахуйн холбогдолтой эд өлгийн зүйл: Үүнд Шавраар хийсэн шавар сав, суулга, сүх, , хүрэл тогоо, төмөр болон шавар дэнгийн цөгц, элдэв төмөр эдлэлүүд, ээрүүлийн дунгуй, лакан аяганууд гэх мэт эд өлгийн зүйлсийг хамааруулж үзэв.
2.    Адуу малын тоног хэрэгсэл: Энэ ангилалдаа бугын эврэн зуузайт болон төмөр зуузайтай амгайг оруулжээ.
3.    Худалдаа, арилжааний холбогдолтой: Энд 201-р булшнаас гарсан Хан улсын үед холбогдох у-шу зоосыг дурьдаж болох юм. Гэхдээ зарим судлаачид зоосыг хилийн худалдаа хийгдэхэд хэрэглэх бөгөөд тийм түгээмэл байгаагүй гол төлөв тахилгын зориулалтаар ашигладаг байсан бололтой гэж үздэг.
4.    Гоёл чимэглэлийн зүйл: Мөнгөн утсаар ороож чимэглэсэн эдлэл, хүрэл толь,  өнгө өнгийн сувсууд болон хуван зүүлтүүд, үрлэн аргаар хийсэн алтан болон гархин ээмэг зэргээс гадна бүс, ясан гоёл, авсанд хадаж хэрэглэдэг дөрвөн дэлбээт төмөр чимэглэлүүд хамрагдаж байгаа билээ. .
5.    Зэр зэвсгийн холбогдолтой эд өлгийн зүйлс: Нумын гичрийн ба бариулын ясан наалт, гурван хянгат зэв зэргийг энэ ангилалд багтаалаа. 20 гаруй булшнаас илэрсэн тохиолдол 2 бүртгэгджээ.
6.    Тахилга, шүтлэгийн холбогдолтой эд өлгийн зүйлс: Тахилын чулуун тэвш болон түүний хөл, засаж янзалсан бугын эвэр зэрэг болно. Эндээс чулуун
тэвш 2, түүний хөл 1 олдсон бөгөөд Хөрш Дорнод Казакстанд малтсан үсүнь булшнаас ийм эд өлгийн зүйл гардаг байна. Оросын судлаачид үүнийг  бөө удган нарын оршуулга байжээ гэж үздэг.